صبر (1)

  خداوند از باب محبتی كه به بندگانش دارد، خيرات و درجاتى را به طور كامل و جامع در دنيا و آخرت براى بندگانش قرار داده است كه براى رسيدن به آن ، فقط به واسطه راهى كه خود او ترسيم كرده ، ميسّر است. براى هيچ حركت كننده‏اى حجاب و سدّى از جانب پروردگار در مسير راه او قرار داده نمى‏شود و وقتى كه سالك اين راه را طى مى‏كند ، دربه دست آوردن خيرات و درجات ، از جانب خداوند بخلى ورزيده نمى‏شود. انسان با اين واقعيت آشنا مى‏شود كه خداوند متعال، بخشى از اين خيرات و درجات را درگرو صبر قرار داده است؛ يعنى راه رسيدن به خيرات ودرجات، صبر است.اگر كسى جاده صبررا به درستى طى كند، به آن خيرات و درجاتى كه در رابطه با صبر است خواهد رسيد و اين معنا را، تجربه تاريخ ، حيات پاكان و صابران عالم ثابت كرده است.
بحث صبردرقرآن وروايات بسيارمطرح شده است،حتى درروايات، باب ويژه اى براى صبر دارند، به معناى اين است كه انسان تحت هر شرايطى و موقعيتى خود را در حريم محبت و قوانين حق نگاه دارد وخود را تسليم فضاهاى بيرون از حريم حق نكند ، گرچه اين صبر براى او تلخ، سنگين و ناگوار باشد. اما بنابر وعده‏اى كه پروردگار عالم داده است صبر درهمه تلخى‏هاى دنيا درآخرت با درجات جبران مى‏كند.
درروايات براى صبرسه مرحله بيان كرده‏اند:
اول، صبر برگناهان است كه انسان خود را در حريم حق نگهدارد و به حريم شيطان قدم برندارد.
دوم، صبردرعبادت است كه تا آخرعمر پيوسته، در حريم واجبات الهى قرار بگيرد ، كه اگر از اين حريم بيرون برود ، وارد حريم گناه خواهد شد.
سوم، صبردربرابر ناگوارى‏ها و تلخى‏هاست. از جمله گرسنگى ، تشنگى و خوددارى از شهواتى كه خدا بر انسان حلال كرده است وبه همين خاطر، ازروزه ماه مبارك رمضان به صبرتعبير شده است.(1)
يعنى يك ماه طول مى‏كشد تا شما اين جاده را طى كنيد، اما بعد از طى كردن جاده صبر و خويشتن‏دارى به خيرات ودرجاتى كه در ارتباط با صبرخاص ؛ يعنى روزه ماه مبارك خواهيد رسيد، كه بخشى از آن خير آن مادى است.
 اگر روزه داران در ماه مبارك رمضان ، براى افطار كردن و سدّ جوع ، نه براى سير شدن و در سحر ماه رمضان ، نه به اندازه سير شدن بخورند ، چون كه خداوند متعال ، شكم پر را دوست ندارد؛ اما شكمى كه صاحبش آن را پر نمى‏كند و به معده فشار مضاعفى وارد نمى‏كند ، چنين شكمى نزد پروردگار محبوب است.
اگر روزه‏دارتا پايان ماه مبارك رمضان ، غذا خوردن خودرا تنظيم كند، بسيارى از اختلالات خونى وعصبى او برطرف خواهد شد. رسول خدا صلى الله عليه وآله مى‏فرمايد: صوموا تصحّوا (2) روزه بگيريد تا از بيمارى‏ها در امان باشيد و صحت بدنى از بركات اين صبر خاص است.
خداوند متعال و پيغمبر صلى الله عليه وآله و ائمه طاهرين به خيرات و درجاتى كه از طريق صبر نصيب انسان مى‏شود اشاره فرموده‏اند. انسان وقتى درآيات و روايات صبر دقت مى‏كند ، مى‏یابد كه در ارزش‏هاى اخلاقى ، چيزى به اندازه صبر داراى ارزش نيست. وَ جَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُواْ وَ كَانُواْ بَِايَتِنَا يُوقِنُونَ «(3)
 ما به بعضى از انسانها مقام پيشوايى داديم كه براى جامعه بشرى سرمشق باشند و انسان‏ها با اقتدا به آنها ، به كمالات برسند. چگونه اينان به درجه پيشوايى وامامت رسيدند ؟ قرآن مجيد مى‏فرمايد : آنها به خاطر صبر و يقين به آيات خدا به چنين درجه‏اى رسيده‏اند و عجيب است كه خداوند ، يقين به آيات را بعد از صبر مطرح مى‏كند؛ يعنى صبر، زمينه‏ساز يقين به آيات خدا است. بنده وقتى به خاطر پروردگاردربرابرگناهان مى‏ايستد و دركنار عبادات صبر مى‏كند و ترك عبادت نمى‏كند، پروردگار او را كمك مى‏كند كه به آيات خدا باور کامل پيدا كند. ممكن است بعضى از مواقع ترديد و شك داشته باشد، ولى اين صبر او را به نقطه‏اى مى‏رساند كه در باطن خود، نسبت به قرآن و مطالب آن احساس يقين كند.كسانى داراى يقين هستند که در روايات فرموده اند: اگر زنده زنده بدن آنها را قطعه قطعه كنند ، دست از باورهاى خود برنمى‏ندارند ؛ زيرا معناى حقيقى دين را فهميده‏اند. (4)
اين افراد به مرتبه‏اى رسيده‏اند كه نشان دهنده راه من به بندگان شده‏اند ؛ زيرا صبر و يقين به آيات را سرلوحه خود قرار داده‏اند. كسى كه در برابر اين سه واقعيت مهم، استقامت و صبر داشته باشد ، با اعتماد به خدا ، هادى و پيشوا مى‏شود و در روز قيامت، حجت را بر تمام انسانهاى بى‏دين تمام مى‏كند و به اذن پروردگار، آنها را به عذاب دوزخ محكوم مى‏كند. خداوند مى‏فرمايد : چنين راهنما و پيشوايى را براى شما فرستادم كه شما مى‏توانستيد با اقتداى به او، در راه من قرار بگيريد، ولى آن فرصت بسيار مهم را ازدست داده‏ايد و اين بدن جز سوختن، شايستگى ديگرى ندارد. پس بهترين عامل رسيدن به مقام هدايت و پيشوايى و زمينه‏ساز يقين ، صبر است.
 در روایت است : وقتى ميت را درقبر مى‏گذارند و روح انسان وارد عالم برزخ مى‏شود ، اولين برنامه‏اى كه در ابتداى ورود به عالم برزخ انجام مى‏شود اين است كه دو فرشته الهى براى سؤال و جواب بر روح انسان وارد مى‏شوند.(5)
می پرسند آیا خداوند بر كارهاى خوب و بد انسان علم ندارد كه دوفرشته را براى سؤال و جواب مأمور مى‏كند ؟ اين سؤالات براى رفع جهل نمى‏باشد ، بلكه براى اتمام حجت بر مسافر وارد شده در عالم برزخ است ، يا مى‏خواهد او را با پاسخ‏هايى كه مى‏دهد ، به اوج شرف و كرامت برساند كه حضرت مى‏فرمايد : بعد از پاسخ دادن ، مأموران خدا عالى‏ترين بستر راحت را به او هديه مى‏كنند و به او مى‏گويند : استراحت كن ، تا در روز قيامت تو را صدا كنيم. هنگامى كه او را صدا مى‏كنند، روز برپا شدن قيامت است، بسيار خوشحال و شادمان مى‏شود كه به نقطه وصال كامل نايل شده است.
طبق آيات قرآن ، انسان از كسى كه در كنار او ايستاده است سؤال مى‏كند : چه مدت در عالم برزخ بوديم؟ او مى‏گويد : يك يا دو روز. برزخ را براى صابران قرار داده‏اند كه اين برزخ در آنها هيچ گونه اثر نامطلوبى ندارد ؛ يعنى انسان در آنجا احساس فراق نمى‏كند، چون استراحتى كه به او مى‏دهند ، استراحت مطلق فكرى ، عصبى و باطنى است.
از انسان سؤال مى‏كنند : مَنْ رَبُّكَ و مَنْ نَبيُّكَ وَ مَنْ اِمامُكَ وَ ما قِبْلَتُكَ؟(6)
حضرت مى‏فرمايد: قبل ازاين كه دربرزخ سؤالات شروع شود، نماز، روزه، زكات ، حج ، صدقه و خيرات او دريك طرف وصبر در جانب ديگر او قرار مى‏گيرد. صبر در برابر گناه ، طاعت و ناگوارى ، هر سه در روزه قرار دارد و به همين خاطر است كه در قرآن و روايات، پروردگار نمى‏فرمايد : الصلوة لى، الحج لى اما ارزش و منزلت روزه از همه عبادات بالاتراست، زيرا خداوند روزه را به ما واگذار نكرده است كه بگويد : الصوم لكم  بلكه مى‏فرمايد : الصوم لى و انا أجزى به (7) روزه مخصوص من گنجى است كه از باب محبت دراختيار شما مى‏گذارم ودر روز قيامت، خودم به آن پاداش مى‏دهم. پاداش روزه در ارتباط با حضرت حق است، چون اگر تمام غيب و شهود جمع شوند، نمى‏توانند پاداش يك روز ماه رمضان را به شما بدهند. يكى از زيباترين آيات قرآن را براى شما مطرح كنم. پروردگار مى‏فرمايد : مَا عِندَكُمْ يَنفَدُوَ مَا عِندَ اللَّهِ بَاقٍ (8)  لباس ، مال ، ثروت ، زمين ، عمر ، مقام ، رياست ، وكالت و وزارت و هر چه در ارتباط با شما است از دست رفتنى است ، اما آنچه در ارتباط با من است، مانند : احسان، رحمت، مغفرت ، رضوان و بهشت ، ابدى است وهرگز از دست رفتنى نيست. بعد مى‏فرمايد: وَ لَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُواْ أَجْرَهُم بِأَحْسَنِ مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ (9)
 پاداش كسانى كه صبر كرده‏اند و براى رسيدن به هدف خود كوشش كرده‏اند را بر پايه بهترين عملى كه انجام داده‏اند ، به آنها مى‏دهيم ؛ زيرا صبر، جاده است.
 اما ما عندالله چيست ؟ رحمت ، لطف ، رضوان ، بهشت، درجات و خيرات بى‏نهايت است. براى رسيدن به ما عندالله  اين جاده را بايد طى كرد. دربرابر گناهان خود را حفظ نماييم، ازحريم حرمت‏هاى خدا بيرون نرويم وحرام را حلال نكنيم و دربرابر سختى‏ها ، بلاها، مصايب وگرفتارى‏ها صبور باشيم و با ديدن مصايب ، زبان به كفرگويى نگشاييم. انسان‏هاى صابر نزد من پاداش دارند. صبراين افراد بسیاربا ارزش است ، ولى پاداشى كه من در قيامت به آنها خواهم داد، يقيناً و قطعاً از صبرى كه آنها انجام داده‏اند بهتر است.
خداوند متعال سه مسأله را در آن مطرح مى‏كند كه حوصله ، بردبارى ، استقامت و صبر براى به دست آوردن آنها لازم است :أُوْلئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُم مَّرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُواْ وَ يَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَ مِمَّا رَزَقْنَهُمْ يُنفِقُونَ (10) اينان بندگانى هستند كه دو پاداش به آنها عنايت مى‏شود.
پاداش اول بهشت است. رضوان ، امنيت خاطر ، آرامش ابدى در بهشت است.
پاداش دوم به خاطر اين كه اهل صبر بودند، از حريم الهى بيرون نرفتند و در مقابل بدى‏هايى كه ديگران به آنها روا داشتند، با خوبى‏هاى خود برطرف كردند.
مرحوم آيت الله سيد ابراهيم قزوينى از بزرگترين عالمان شيعه در نجف متولد شد. زمانى كه تعداد شاگردان درس‏هاى مهم نجف به صد نمى‏رسيد، بيشترين علماى بزرگ شاگرد او بودند. ايشان اميرالمؤمنين عليه السلام را در خواب مى‏بيند كه به او مى‏فرمايد : بايد مقيم كربلا شويد. وظيفه شما اين است كه به كربلا برويد. از خواب بيدار مى‏شود. مى‏گويد : من عالم هستم و خواب در اسلام حجت نيست ، دليلى ندارد كه به خواب خود عمل نمايم. مى‏گويد : شب دوم امام عليه السلام را در خواب مى‏بيند كه مى‏فرمايد : من به تو امر مى‏كنم كه به كربلا بروى. سيد دوباره بيدار مى‏شود و باز مى‏گويد خواب كه حجت نيست. براى بار سوم امام را در خواب مى‏بيند ، چهره حضرت نگران بود. مى‏فرمايد: سيد ابراهيم! به تو امر كردم كه از اين شهر بيرون برو و مقيم كربلا شو.ايشان به كربلا مى‏آيد و منشأ آثار عجيبى مى‏شود. در كربلا اشرار ، اهل دنيا و مفسد ، عالم بى‏تقوايى را در برابر ايشان علم مى‏كنند و به افراد شيّاد و بى‏سواد پول مى‏دهند كه در درس او شركت كنند. با اين عمل مى‏خواستند حوزه با عظمت سيد ابراهيم را از بين ببرند تا ايشان از كربلا بيرون برود ؛ زيراماندن ايشان در كربلا باعث تقويت دين و توبه بدكاران مى‏شد و دست اشرار از قدرت كوتاه مى‏گشت.
 اشرار به خدمت سيد مى‏گويند : شما از فردا بايد در درس اين عالم شركت كنيد. ايشان مى‏فرمايد : من درس و مطالعه دارم . چون اگر مى‏خواست در آن درس شركت كند ، جلسه گناه راتأييد مى‏كرد و اولياى خدا در اين گونه جلسات شركت نمى‏كنند. گفت : من نمى‏توانم شركت كنم. آنها به قدری زندگى را بر سيد ابراهيم سخت گرفتند كه سيد مجبور شد همه چيز را رها كند و از كربلا به حرم موسى بن جعفر عليهما السلام در كاظمين پناهنده شود. حاكم بغداد به خاطر شرارت آنها، لشكرى را به سوى كربلا روانه كرد و قصد داشت همه اشرار را دستگير و به بغداد بياورد تا آنها را اعدام و يا تبعيد كند. اشرار دستگير شدند. سردسته اشرار كه دستگير شد. سيد ابراهيم قزوينى در مسير رفتن به شهر كاظمين مشاهده مى‏كند كه تمام اشرار كربلا در غل و زنجير اسيرند و آنها را به طرف بغداد مى‏برند. عالم دنياپرست از ميان اشرار به سيد ابراهيم سلام مى‏كند و مى‏گويد : من به شما بد كردم .من باعث شدم كه شما را از كربلا بيرون كنند.
 سيد ابراهيم از نظاميان ، عفو آن عالم را خواستار شد و گفت : اين شخص را از شما خريدارى مى‏كنم. تقاضاى خريد به گوش حاكم بغداد رسيد ، او گفت : طبق گزارشاتى كه به من دادند ، اين آقا مزاحم سيد ابراهيم قزوينى شده است و بايد اعدام شود. گفتند : خود سيد پول فرستاده و مى‏خواهد ايشان را بخرد.گفت: من به احترام سيد، ايشان را آزاد مى‏كنم ، ولى چه اخلاق حسنه‏اى اين سيد بزرگوار دارند. به آنان دو پاداش مى‏دهد، چون هرسه مرحله صبر را دارا بودند، وبدى ديگران را با خوبى‏هادفع كردند وازآنچه به آنان روزى كرده‏ايم، انفاق مى‏نمايند.آخرآيه اين است كه اين صابران ، اهل بخل نبودند. ارزش روزه ماه رمضان فقط نزد پروردگار معلوم است. اما آيا امكان دارد كه براين ارزش ، ارزشى ديگر اضافه كرد ؟ بله ، همان طورى كه روايات ما بيان كرده‏اند. اگر عمل ، حال ، جان و دل آميخته با اشك بر حضرت ابى عبدالله عليه السلام شود ، این ارزشى ديگر دارد.
پی نوشت :
1) الكافى: 2/91، حديث15
2) مستدرك الوسائل: 7/502، باب1حديث 8744.
3) سجده : 24
4) إرشاد القلوب:1/124
5) الكافى:3 /236، حديث 7
6) بحار الأنوار:6/ 175، باب 7، حديث 1.
7) مستدرك الوسائل:7/ 498، باب1، حديث 7.
8) نحل: 96        
9) همان
10) قصص:54