تيمم معنوى

چون آب براى غسل و وضو يافت نشد و يا آب براى بدن ضرر داشت به حكم قرآن براى تحقق طهارت جهت عبادت بايد روى به خاك آورد . ابتدا بايد به خاك به ديده عبرت نظر كرد ؛ خاك ، منبع انواع بركات براى موجودات زنده است ؛ تو هم از خاك درس بگير ، براى تمام مردم منبع خير و بركت باش ، خاك بستر شكفته شدن گل ها و صحنه به وجود آمدن مرغزارها و مراكز با صفا و با طراوت است ، تو نيز ميدان شكفته شدن ديگران باش ، بگذار خلق خدا در جنب تو از غصه درآيند ، از رنج راحت شوند ، از بلا نجات پيدا كنند و گره از كار بسته آنان باز شود و چهره آنان چون گل در جنب تو بشكفد .
خاك با اين همه قدر و قيمت خيلى سهل و آسان در اختيار مردم است ، تو هم مانند خاك سهل و آسان در اختيار مردم باش . خاك با همه ارزشى كه دارد زير پاى تمام موجودات قرار گرفته و اين از كمال تواضع اوست كه تكوينا دارا است ، تو نيز مانند خاك ، خاكى باش و با داشتن انواع شؤونات مادى و معنوى در كمال تواضع و فروتنى با مردم زندگى كن .
به قول سعدى :
•به طاعت بنه چهره بر آستان
 اگر بنده‏اى سر بر اين در بنه
 به درگاه فرمانده ذوالجلال
 چوطاعت كنى لبس شاهى مپوش
 كه پروردگارا توانگر تويى
نه كشور گشايم نه فرمان دهم
 دعا كن به شب چون گدايان به سوز
 و گر مى‏كنى پادشاهى به روز
•كه اين است سجاده راستان
كلاه خداوندى از سر بنه
چو درويش پيش توانگر بنال
چو درويش مخلص برآور خروش
 توانا و درويش پرور تويى
يكى از گدايان اين درگهم
 و گر مى‏كنى پادشاهى به روز
چون به ديده عبرت و پندگيرى بر خاك نظر كردى ، نيت كن و پس از نيت پاك و خالص دو دست خود بر خاك بزن سپس تمام پيشانى را با خاك مسح كن ، آن گاه روى دو دستت را ، در اين حال است كه به طهارت ظاهر آراسته شده‏اى ولى هنوز لياقت حضرت او را ندارى ؛ زيرا عمده برنامه در طهارت باطن است .
فيلسوف بزرگ ، مرحوم حاج ملا هادى سبزوارى در جلد دوّم « اسرار الحكم » در باب وضو و غسل و تيمم مى‏فرمايد : چنان‏كه با احداث ظاهره نتوان داخل در نماز شد ، هم چنين با آلايش باطنه نتوان ادعاى محبت ، بلكه طالبيت حق كرد .
•غسل در اشك زدم كه اهل طريقت گويند
پاك شو اوّل و پس ديده بر آن پاك انداز
مراتب طهارت بالجمله طهارت را چهار مرتبه است :
اول : تطهير ظاهر از احداث و اخباث .
دوم : تطهير جوارح و اندام‏ها از جرايم و ذنوب چون دست اندازى هاى بيجا و كج روشى اندام ها به خلاف شرع مطهر .
سوم : تطهير قلب از اخلاق رذيله و خوى هاى بد .
چهارم : تطهير لطيفه سريه از تعلق به ماسوى اللّه تعالى .
و اين طهارت انبيا و صديقين از اوليا است و به هر مرتبه عاليه از اين مراتب رسيده نمى‏شود مگر به طى مرتبه سافله پيش از آن .
پس نمى‏رسد به طهارت لطيفه سريه از ما سوى اللّه و تنوير آن به معرفة اللّه مادامى كه فارغ نشود مطهر از تطهير قلب از اخلاق رذيله و تزيين آن به اخلاق حميده .
و هم چنين نمى‏رسد به طهارت قلبيه مادامى كه فارغ نشود از طهارت جوارح از مثالب و تبعات و تنظيف آن‏ها به مناقب و طاعات پس امر تطهير خطير است نه همين به تطهير ظاهر تيسير است .