حكمت در روايات‏

از انبياى خدا و ائمه طاهرين عليهم السلام دريايى از حكمت نقل شده كه از باب نمونه به گوشه‏اى از آن درياهاى بى‏پايان اشاره مى‏رود:

قالَ عَلِىٌّ عليه السلام: أيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا اللّهَ الَّذى إنْ قُلْتُمْ سَمِعَ وَإنْ أضْمَرْتُمْ عَلِمَ وَبادِروُا الْمَوْتَ الَّذى إنْ هَرَبْتُمْ مِنْهُ أدْرَكَكُمْ وَإنْ أقَمْتُمْ أخَذَكُمْ وَإنْ نَسيتُمُوهُ ذَكَرَكُمْ‏ .

امام على عليه السلام فرمود: اى مردم! تقوا پيشه كنيد خدايى را كه اگر بگوييد مى‏شنود و اگر پنهان نماييد مى‏داند و بر مرگ پيشى گيريد كه اگر بگريزيد شما را دريابد و اگر بايستيد شما را مى‏گيرد و اگر فراموشش كنيد او شما را ياد مى‏آورد.

وَقالَ عليه السلام: إتَّقُوا اللّهَ تَقِيَّةً مَنْ شَمَّرَ تَجْريداً وَجَدَ تَشميراً وَأكْمَشَ فى مُهَلٍ وَبادَرَ عَنْ وَجَلٍ وَنظَرَ فى كَرَّةِ الْمَوْئِلِ وَعاقِبَةِ الْمَصْدَرِ وَمَغَبَّةِ الْمَرْجَعِ‏ .

و نيز فرمود: از خدا بترسيد ترسيدن كسى كه دامن به كمر زده و خود را مجرد و تنها ساخته و كوشش و تلاش نموده و خويش را چست و چالاك كرده است و در مهلت عمرش به نيكوكارى شتاب كرده و از ترس از دست دادن فرصت پيش دستى به انجام برنامه‏هاى لازم نموده، در رو آوردن به قرارگاهش انديشه كرده و در پايان آمد و رفتش فكر نموده است.

امام على عليه السلام مى‏فرمايد:

بِكَثْرَةِ الصَّمْتِ تَكُونُ الْهَيْبَةُ وَبِالنَّصَفَةِ يَكْثُرُ الْمُواصِلُونَ وَبِالْافْضالِ تَعْظُمُ الْأقْدارُ وَبِالتَّواضُعِ تَتِمُّ النِّعْمَةُ وَبِاحْتِمالِ الْمؤنِ يَجِبُ السُّودَدُ وَبِالسِّيرَةِ الْعادِلَةِ يُقْهَرُ الْمُنادى وَبِالْحِلْمِ عَنِ السَّفيهِ تَكْثُرُ الْأنْصارُ عَلَيهِ‏ .

به خاموشى و سكوت از هر حرف لغو و بيهوده و باطلى هيبت و بزرگى پديد آيد كه خاموشى از لغو نشانه عقل و خردمندى است.

و با انصاف و برابرى، پيوستگان و دوستان بسيار گردند و با نيكى كردن منزلت‏ها بزرگ شود و با فروتنى و تواضع نعمت حق بر انسان تمام شود و با تحمل رنج‏ها و سختى‏ها، بزرگى لازم و واجب گردد و با رفتار خوب و پسنديده دشمن شكست مى‏خورد و با حلم و بردبارى در برابر سفيه و نادان، ياوران انسان بسيار مى‏شوند.

حضرت على عليه السلام بر پيامبر صلى الله عليه و آله وارد شد عرضه داشت:

پدر و مادرم فدايت، بر مجلسى كه مربوط به قريش بود گذر كردم چنين بودند، سپس بر مجلسى كه مربوط به اوس و خزرج بود گذر كردم چنين بودند، همه آنان هم مؤمن هستند، اى رسول خدا! مرا به اوصاف مؤمن آگاهى ده.

پيامبر سر برداشت و فرمود:

بيست خصلت در مؤمن است، اگر در او نباشد ايمانش كامل نيست:

1- يا على از اخلاق مؤمنان آن است در نماز حضور پيدا كنند.

2- در اداى زكات سرعت بخرج دهند.

3- مساكين را اطعام نمايند.

4- مهرورزى و عاطفه نسبت به يتيم داشته باشند.

5- پاكيزگى در لباس را رعايت كنند.

6- كمر براى كار خير و انجام دستورهاى حق محكم بندند.

7- به هنگام سخن دروغ نگويند.

8- خلف وعده ننمايند.

9- خائن در امانت نباشند.

10- در كلام راستى و درستى را مراعات كنند.

11- راهبان و عابدان شب‏اند.

12- شيران پيكار در روزند.

13- روزه‏دار روزند.

14- قائم به عبادت در شبند.

15- آزاردهنده به همسايه نيستند.

16- همسايه از آنان راحت است و در جنب آنان خوش است و خلاصه بى‏تفاوت نسبت به امور همسايه نيستند.

17- راه رفتن آنان در زمين متواضعانه و آسان است.

18- به خانه بيچارگان جهت رسيدگى قدم مى‏گذارند.

19- به تشييع جنازه حاضر مى‏شوند.

20- اهل تقوا هستند، خدا ما و شما را در زمره پرهيزكاران قرار دهد .

عَنِ السَّجَّادِ عليه السلام: لِلْعَبْدِ أرْبَعُ أعْيُنٍ: عَيْنانِ يَبْصُرُ بِهِما أمْرَ دينِهِ وَدُنْياهُ وَعَيْنانِ يَبْصُرُ بِهِما أمْرَ آخِرَتِهِ فَإذا أرادَ اللّهُ بِعَبْدٍ خَيْراً فَتَحَ لَهُ العَيْنَينِ اللَّتَينِ فِى قَلْبِهِ فَأبْصَرَ بِهِما الْغَيْبَ وَامْرَ آخِرَتِهِ‏ .

حضرت سجاد امام زين‏العابدين عليه السلام فرمود: براى عبد چهار چشم است، دو چشم كه به وسيله آن دو دين و دنيايش را مى‏نگرد و دو چشم كه به وسيله آن دو آخرتش را نظر مى‏كند، پس وقتى خداوند خيرى را براى بنده‏اش بخواهد، دو چشم دلش را باز مى‏كند تا با آن دو غيب و امر آخرتش را ببيند.

مِنْ كَلِماتِ مَوْلينا السَّجَّادُ عليه السلام قالَ: ثَلاثٌ مَنْ كُنَّ فيهِ مِنَ الْمُؤمِنينَ كانَ فِى كَنَفِ اللّهِ وَأظَلَّهُ اللّهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ فى ظِلِّ عَرشِهِ وَآمَنَهُ مِنْ فَزَعِ اليَوْمِ الْأكْبَرِ: مَنْ أعْطَى النَّاسَ مِنْ نَفْسِهِ ما هُوَ سائِلُهُمْ لِنَفْسِهِ، وَرَجُلٌ لَمْ يُقَدِّمْ يَداً وَلا رِجْلًا حَتّى‏ يَعْلَمَ أنَّهُ فى طاعَةِ اللّهِ قَدَّمَها أو فى مَعْصيَتِهِ وَرَجُلٌ لَمْ يَعِبْ أخاهُ بِعَيْبٍ حَتّى‏ يَتْرُكَ ذلِكَ الْعَيْبَ مِنْ نَفْسِهِ‏ «3».

از فرمايش‏هاى مولاى ما حضرت سجاد عليه السلام: سه چيز است در هر مؤمنى باشد در پناه خداست و در قيامت حضرت حق سايه بر سرش افكند و از فزع روز بزرگ امانش دهد:

كسى‏كه به مردم عطا كند آنچه را خود از مردم براى رفع حوائج و نيازمندى‏هايش مى‏خواهد و مردى كه دست و پا حركت ندهد مگر اين كه بداند در طاعت يا معصيت خداست و مردى كه برادرش را عيب نگويد تا آن عيب را از خودش دور كند.

خلاصه اين حكمت‏ها اين بود كه انسان ظرف كرامت، درستى، فضيلت، علم، هدايت و حقايق و فيوضات الهيه است و بايد خود را با تصفيه از گناه و آلودگى تجلى‏گاه اين واقعيات كند و اين چند روزه محدود عمر را به فساد و تباهى و آلودگى و عيش و نوش و غفلت و جهل از دست ندهد.

عارف بزرگوار، خواجوى كرمانى مى‏گويد:

براى يافتن حكمت‏هاى روايى به كتاب‏هاى «الشافى»، «محجة البيضاء»، جلد دوم «اصول كافى»، باب عشرت «بحار الأنوار»، جلد يازدهم «وسائل الشيعة»، «مكارم الاخلاق» طبرسى، «حكمت الهى» قمشه‏اى، مكارم و راغب اصفهانى مراجعه كنيد.

خداوندا! ما را براى فهم حكمت و آراسته شدن به حكمت عملى توفيق رفيق راه كن كه اگر فيض و عنايتت در اين راه دستگير بندگان نباشد، ذره‏اى از حكمت را نخواهند چشيد و در آن صورت بدبخت دنيا و آخرت خواهند شد.