اميد در روايات

عَنْ جُنْدَبِ الغِفارى أَنَّ رَسُولَ اللّهِ  صلى‏الله‏عليه‏و‏آلهقالَ : إِنَّ رَجُلاً قالَ يَوْماً وَاللّهِ لا يَغْفِر اللّهُ لِفُلانٍ ، قالَ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ : مَنْ ذَا الَّذى تَألى على أَنْ لا أَعْفُوَ لِفُلانٍ ؟ فَإِنّى قَدْ غَفَرْتُ لِفُلانٍ وَأَحْبَطْتُ عَمَلَ الْمُتَألّى بِقَوْلِهِ لا يَغْفِرَ اللّهُ بِفُلانٍ  . ابوذر غفارى از نبىّ اكرم  صلى‏الله‏عليه‏و‏آله نقل مى‏كند : مردى يك روز گفت : به خدا قسم خدا فلانى را نمى‏بخشد ، خداوند فرمود : چه كسى قسم خورد كه من فلانى را نمى‏بخشم ؟ حتماً او را آمرزيدم و عمل آن قسم خورده را به خاطر آن كلمه بى‏جايى كه گفته بود حبط كردم . « شيخ مفيد » به اسنادش از ابو جعفر طايى واعظ و او از وهب بن مُنَبَّه نقل مى‏كند: قَرأتُ فى زَبُورِ داوُد اَسْطُراً مِنْها ما حَفِظْتُ وَمِنْها ما نَسَيْتُ ، فَما حَفِظْتُ قَوْلُهُ يا داوُدُ ! اِسْمَعْ مِنِّى ما اَقُولُ مَنْ اَتانى وَهُوَ يُحِبُّنى اَدْخَلْتُهُ الْجَنَّةَ يا داوُدُ ! اِسْمَعْ مِنّى ما اَقُولُ وَالْحَقُّ مَنْ أتانىِ وَهُوَ مُسْتَحْى  مِنْ الْمَعاصِى الَّتى عَصانى بِها غَفَرْتُها لَهُ وَاَنْسَيْتُها حافِظِيْهِ يا داوُدُ اِسْمَعْ مِنّى ما اَقُولُ ، وَالْحَقُّ اَقُولُ مَنْ أتانى بِحَسَنَةٍ واحِدَةٍ اَدْخَلْتُهُ الْجَنَّةَ قال داوُدُ : يا رَبِّ وَما هذهِ الْحَسَنَةُ ؟ قالَ مَنْ فَرَّجَ عَنْ عَبْدٍ مُسْلِمٍ فَقالَ داوُدُ : اِلهى بِذالِكَ لا يَنْبَغى لِمَنْ عَرَفَكَ اَنْ يَنْقَطِعَ رَجاءَ مِنْكَ . جملاتى در زبور داود خواندم ، قسمتى از آن را از ياد بردم و جملاتى از آن را به  ياد دارم ، آنچه به ياد دارم اين است : هركس به من وارد شود در حالى كه علاقه‏مند به من است او را به بهشت مى‏برم ، اى داود ! كلامم را بشنو كه حق است كسى كه بر من وارد شود و از گناهانى كه كرده خجالت زده است او را ببخشم و گناهانش را از ياد محافظانش ببرم . اى داود ! از من بشنو كه قول من حق است ، هركس با يك خوبى بر من وارد گردد ، او را به بهشت مى‏برم ، داود گفت : اين خوبى و حسنه چيست ؟ فرمود : گره‏اى از كار بنده مسلمانى گشوده باشد ، داود گفت : پروردگار من به همين عنايات تو است كه هركس تو را شناخت سزاوار نيست اميدش از تو قطع گردد !! عَنْ أَبى بَصيرٍ قالَ : سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرَ  عليه‏السلام يَقُولُ : إِذَا دَخَلَ أَهْلُ الجَنَّةِ الجَنَّةَ بِأَعْمالِهِمْ فَأَيْنَ عُتَقاءُ اللّهِ مِنَ النّار . ابى‏بصير مى‏گويد : از امام باقر  عليه‏السلام شنيدم كه مى‏فرمود : زمانى كه اهل بهشت به خاطر اعمالشان وارد بهشت شوند ، پس آزادشدگان خدا از آتش جهنّم كجايند ؟ إِنَّ اللّهَ أَوْحى إِلى نَبِيِّهِ  عليه‏السلام إِنّى أَجْعَلُ حِسابَ أُمَّتِكَ إِلَيْكَ فَقالَ : لا يا رَبِّ أَنْتَ أَرْحَمُ بِهِمْ مِنّى فَقالَ : إِذَنْ لا أُخْزيكَ فِيهم  . خداوند به پيامبر  صلى‏الله‏عليه‏و‏آله خطاب فرمود : در قيامت حساب امّتت را به تو واگذار مى‏كنم ، عرضه داشت : الهى تو به آنان مهربانترى از من . خطاب رسيد : من تو را در ميان آنان سرشكسته نمى‏كنم . ( كنايه از اين كه از آنان دستگيرى مى‏كنم ) . عَنْ جَعْفَرِ بنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبائِهِ  عليهم‏السلام قالَ : قالَ رَسُولُ اللّهِ  صلى‏الله‏عليه‏و‏آله قالَ اللّهُ : إِنّى لَأَسْتَحْيى  مِنْ عَبْدى وَأَمَتى يَشيبانِ فى الإسْلامِ ثُمَّ أُعَذِّبُهُما  . امام صادق  عليه‏السلام از پدرانش از نبىّ اكرم  صلى‏الله‏عليه‏و‏آله از خداوند نقل مى‏كند كه خداوند فرمود : من از بنده‏ام چه مرد چه زن كه در اسلام پير شده‏اند حيا مى‏كنم به عذاب گرفتارشان كنم . دَخَلَ  صلى‏الله‏عليه‏و‏آله عَلى رَجُلٍ وَهُوَ فى النَّزْعِ فَقالَ : كَيْفَ تَجِدُكَ ؟ قالَ : أَجِدُنى أَخافُ ذُنُوبى وَأَرْجُو رَحْمةَ رَبّى  فَقال  صلى‏الله‏عليه‏و‏آله مَا اجْتَمَعا فى قَلْبِ عَبْدٍ فى هذا الْمَوْطِنِ إِلاّ أَعْطاهُ ئاللّهُ ما رَجا وَآمَنَهُ مِمّا يَخافُ  . رسول خدا  صلى‏الله‏عليه‏و‏آله به مردى وارد شد كه در حال جان دادن بود ، فرمود : تو را چگونه ببينم ؟ عرضه داشت : در ترس از گناهانم و اميد به رحمت پروردگارم ، حضرت فرمود : در اين هنگامه اين دو در دل مؤمن قرار نمى‏گيرد مگر اين كه خداوند به سبب اين دو واقعيّت با بنده‏اش عمل مى‏كند ، به آنچه اميد دارد مى‏رسد و از آنچه مى‏ترسد به او ايمنى مى‏دهد . قالَ عَلِىٌّ  عليه‏السلام لِرَجُلٍ أَخْرَجَهُ الْخَوْفُ إِلَى القُنُوطِ لِكِثْرَةِ ذُنُوبِهِ : يا هذا يَأْسُكَ مِنْ رَحْمَةِ اللّهِ أَعْظَمُ مِنْ ذُنوبِكَ  . امير مؤمنان به مردى كه زيادى گناهش او را به نااميدى كشيده بود فرمود : نااميدى تو از رحمت الهى از گناهانت بزرگتر است . عَنْ أَبى جَعْفَرٍ  عليه‏السلام قالَ : إِنَّ آدَمَ  عليه‏السلام قالَ : يا رَبِّ سَلَّطْتَ عَلَىَّ الشَّيْطانَ وَأَجَرَيْتَهُ مِنّى مَجْرَى الدَّمِ فَاجْعَلْ لى شَيْئاً فَقالَ : يا آدَمُ جَعَلْتُ لَكَ أَنَّ مَنْ هَمَّ مِنْ ذُرِّيَّتِكَ بِسَيِّئَةٍ لَمْ تُكْتَبْ عَلَيْهِ فَإِنْ عَمِلَها كُتِبَتْ عَلَيْهِ سَيِّئَةٌ ، وَمَنْ هَمَّ مِنْهُمْ بِحَسَنَةٍ فَإِنْ لَمْ يَعْمَلْهَا كُتِبَتْ لَهُ حَسَنَةٌ وَإِنْ هُوَ عَمِلَهَا كُتِبَتْ لَهُ عَشَراً قالَ : يا رَبِّ زِدْنى قالَ : جَعَلْتُ لَكَ أَنَّ مَنْ عَمِلَ مِنْهُمْ سَيِّئَةً ثُمَّ اسْتَغْفَرَ غَفَرْتُ لَهُ قالَ : يا رَبِّ زِدْنى قالَ : جَعَلْتُ لَهُمُ التَّوْبَةَ وَبَسَطْتُ إِلَيْهِمْ التَّوْبَةَ حَتّى تَبْلُغَ النَّفَسُ هذِهِ  . امام باقر  عليه‏السلام مى‏فرمايد : آدم به حضرت حق عرضه داشت : شيطان بر من تسلّط دارد و چون خونى كه در بدن من روان است به من راه دارد ، برنامه‏اى براى من قرار بده ، پروردگار فرمود : عنايت من به شما آدميان اين است كه هرگاه گناهى را نيّت كنيد من در نامه شما نمى‏نويسم ، اگر به آن نيّت عمل
كرديد نوشته مى‏شود و هركدام از شما اراده كار خيرى كرديد مى‏نويسم اگرچه عمل نكنيد ودر صورت عمل ده برابر مى‏نويسم ، عرضه داشت : عنايت بيشترى به من بفرما ، خطاب رسيد : چنانچه پس از گناه توبه كنيد من توبه شما را قبول مى‏كنم واز كرده‏هاى بد شما گذشت مى‏نمايم ، عرض كرد : عنايت بيشترى نيازمندم ، خطاب رسيد : براى شما توبه را قرار دادم و برنامه توبه بر شما آن چنان گسترده كردم كه تا هنگام خروج روح از بدن توبه را مى‏پذيرم . عَنْ أَبى  عَبدِاللّهِ  عليه‏السلام قالَ : مَرَّ عيسَى بنُ مَرْيَمَ  عليه‏السلام عَلى قَوْمٍ يَبْكُونَ فَقالَ : عَلَى ما يَبكى هؤُلاءِ فَقيلَ يَبْكُونَ عَلى ذُنُوبِهِمْ قالَ فَلْيَدْعُوها يُغْفَرْ لَهُمْ  . امام صادق  عليه‏السلام مى‏فرمايد : عيسى بن مريم  عليه‏السلام بر گروهى گذشت كه گريه مى‏كردند فرمود : اينان براى چه مى‏گريند ، به آن حضرت گفته شد براى گناهانشان ، فرمود : دعا كنند تا خدا آنان را بيامرزد .
قالَ  صلى‏الله‏عليه‏و‏آله : إِنَّ رَجُلاً يَدْخُلُ النّارَ فَيَمْكُثُ فيها أَلْفَ سَنَةٍ يُنادى يا حَنّانُ فَيَقُولُ اللّهُ تعالى جِبْرئيلَ : اِذْهَبْ فَأْتِنى بِعَبْدى قالَ فَيَجى‏ءُ بِهِ فَيُوقِفُهُ عَلى رَبِّهِ فَيَقُولُ اللّهُ : كَيْفَ وَجَدْتَ مَكانَكَ ، فَقالَ : شَرُّ مَكانٍ قالَ : فَيَقُولُ رُدُّوهُ إِلى مَكانِهِ ، قالَ فَيَمْشى وَيَلْتَفِتْ إِلى وَرائِهِ فَيَقُولُ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ إِلى أَىِّ شَيءٍ تَلْتَفِتْ فَيَقُولُ : لَقَدْ رَجَوْتُ أَنْ لا تُعيدَنى إِلَيْها بَعْدَ إِذْ أَخْرَجْتَنى مِنْها فَيَقُولُ اللّهُ تَعالى إِذْهَبُوا بِهِ إِلَى الجَنَّةِ  . رسول گرامى اسلام  صلى‏الله‏عليه‏و‏آله مى‏فرمايد : مردى به جهنّم مى‏رود و دو هزار سال در آنجا فرياد مى‏كند : يا حنّان يا منّان ، پروردگار به جبرئيل مى‏فرمايد : برو بنده مرا از جهنّم بياور . او را مى‏آورد . خطاب مى‏رسد : جايت را چگونه ديدى ؟ عرضه مى‏دارد : بدترين جايگاه ، خطاب مى‏رسد : او را به همان جا ببريد ، در حالى كه او را مى‏برند به عقب نظر مى‏كند ، خطاب مى‏رسد : دنبال چه هستى ؟ عرضه مى‏دارد : اميد به اين داشتم كه مرا دوباره به جهنّم نبرى ، فرمان مى‏رسد : او را به بهشت هدايت كنيد !! » . لمّا قالَ رَسُولُ اللّه  صلى‏الله‏عليه‏و‏آله : لَوْ تَعْلَمُونَ ما أَعْلَمُ لَضَحِكْتُمْ قَليلاً وَلَبَكَيْتُمْ كَثيراً وَلَخَرْجْتُمْ إِلَى الصُّعْداتِ تَلْدِمُونَ صُدُورَكُمْ وَتَجْأَرُونَ إِلَى رَبِّكُمْ فَهَبَطَ جِبْريلُ فَقالَ : إِنَّ رَبَّكَ عَزَّوَجَلَّ يَقُولُ : لِمَ تَقْنُطُ عِبادى فَخَرَجَ فَرِحاً وَبَشَّرَهُمْ  . زمانى كه رسول اكرم  صلى‏الله‏عليه‏و‏آله به اصحاب فرمود : اگر بدانيد آنچه را من مى‏دانم كم مى‏خنديد و زياد گريه مى‏كنيد و هر آينه به روى خاكها و تپّه‏ها رفته و از شدّت ناراحتى به سينه خود چنگ زده و لطمه مى‏زنيد و با كمال ذلّت به خداى خود استغاثه مى‏بريد ، ناگهان جبرئيل نازل شد و عرضه داشت : خداوند مى‏فرمايد : چرا بندگان مرا نا اميد مى‏كنى ؟!! پيامبر  صلى‏الله‏عليه‏و‏آله از مسجد در حالى كه خوشحال بود خارج شد و اصحاب خود را به رحمت الهى و عنايت حضرت بارى بشارت داد .عَنْ اَبى جَعْفرٍ  عليه‏السلام قالَ : وَجَدْنا فى كِتابِ عَلىٍّ  عليه‏السلام اَنَّ رَسُولَ اللّهِ قالَ وَهُوَ عَلى مِنْبَرِهِ : وَالَّذى لا اِلهَ اِلاّ هُوَ ما اُعْطِىَ مُؤمِنٌ قَطُّ خَيْرَ الدُّنْيا والاخِرَةِ اِلاّ بِحُسْنِ ظَنِّهِ بِاللّهِ وَرَجائِهِ لَهُ وَحُسْنِ خُلْقِهِ والْكَفَّ عَنْ اغْتِيابِ الْمُؤمِنينَ ، والَّذى لا إلهَ إلاّ هُوَ لا يُعَذِّبُ اللّهَ مُؤْمِناً بَعْدَ التَّوْبَةِ والاسْتِغْفارِ إلاّ بِسُوءِ طَنِّهِ بِاللّهِ وَتَقْصيرِهِ مِنْ رَجائِهِ وَسُوءِ خُلْقِهِ واغْتِيابِهِ لِلْمُؤمِنينَ ، وَالَّذى لا إلهَ إلاّ هُوَ لا يَحْسُنُ ظَنَّ عَبْدٍ مُؤمِنٍ بِاللّهِ إلاّ كانَ اللّهُ عِنْدَ ظَنِّ عَبْدِهِ الْمُؤمِنِ ؛ لأَنَّ اللّهَ كَريمٌ بِيَدِهِ الْخَيْراتُ يَسْتَحىِ أنْ يَكُونَ عَبْدُهُ الْمُؤمِنُ قَدْ أحْسَنَ بِهِ الظَّنُّ ثُمَّ يُخْلِف ظَنَّهُ وَرَجاءَهُ فَأَحْسَنُوا بِاللّهِ الظَّنَّ وَارْغَبُوا إلَيْهِ  . امام باقر  عليه‏السلام مى‏فرمايد : در كتاب على  عليه‏السلام ديديم كه رسول اللّه  صلى‏الله‏عليه‏و‏آلهدر منبر فرمود : قسم به آن كه غير از او خدايى نيست هرگز خير دنيا و آخرت نصيب مؤمنى نمى‏شود ، مگر به گمان نيك و اميد به فضل خدا و نيكى اخلاقش و خوددارى از غيبت مؤمنان و قسم به خدايى كه غير از او خدايى نيست مؤمنى را بعد از توبه و استغفار عذاب نمى‏كند ؛ مگر به گمان بدى كه به حق و كوتاهى داشتنش از اميد به رحمت حق و سوء خلق و غيبتش از مؤمنان به خدايى كه غير از او خدايى نيست . گمان عبد به خدا هرگاه گمان نيك باشد خداوند با او برابر گمانش معامله مى‏كند ؛ زيرا خدا كريم است و نيكى‏ها به دست اوست ، حيا مى‏كند كه عبد به او حسن ظن بورزد و او با بنده‏اش برخلاف ظنّ و اميدش
معامله نمايد . گمان نيك به خدا ببريد و به حضرت او رغبت كنيد . فى الْحَديثِ أَنَّ أَعْرابيّاً قالَ : يا رَسُولَ اللّهِ مَنْ يَلى حِسابَ الْخَلْقِ ؟ فَقالَ : اللّهُ
تَبارَكَ وَتَعالَى قالَ : هُوَ بِنَفْسِهِ ؟ قَالَ : نَعَمْ فَتَبَسَّمَ الأَعْرابِىُّ فَقال رَسُولُ اللّهُ  صلى‏الله‏عليه‏و‏آله : مِمَّ ضَحِكْتَ يا أَعْرابِىُّ ؟ فَقالَ : إِنَّ الْكَريمَ إِذا قَدَرَ عَفا ، وَإِذا حاسَبَ سامَحَ فَقالَ النَبِىُّ  صلى‏الله‏عليه‏و‏آله صَدَقَ الأَعْرابِىُّ أَلا لا كَريمَ أَكْرَمُ مِنَ اللّهِ تَعالى هُوَ أَكْرَمُ الأَكْرَمينَ ثُمَّ قالَ : فَقَّهَ الأَعْرابِىُّ  .
عربى به پيامبر  صلى‏الله‏عليه‏و‏آله گفت : فردا حساب مردم با كيست ؟ فرمود : با خداى تبارك و تعالى ، عرضه داشت : با خود اوست ؟ فرمود : آرى ، عرب خنديد ، پيامبر  صلى‏الله‏عليه‏و‏آله فرمود : براى چه خنديدى ؟ عرض كرد : كريم به هنگام قدرت ، گذشت مى‏كند و زمان حساب سهل‏انگارى مى‏نمايد . پيامبر  صلى‏الله‏عليه‏و‏آله فرمود : اعرابى راست گفت ، بدانيد كريمى كريمتر از خدا نيست و اوست بخشنده‏ترينبخشندگان ، سپس فرمود : اعرابى به نهايت فهم رسيد . اين روايات نمونه‏اى از روايات زيادى است كه سلوك حق را با بندگان خودنشان مى‏دهد كه  به حكم « الاسلام يجبّ ما قبله »  ، از گناهان هفتاد ساله كافرى كه ايمان آورده درمى‏گذرد ، چنان كه در قرآن مى‏فرمايد :قُل لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِن يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ   . به كسانى كه كافرند بگو : اگر از كفر خود بازايستند [ و به اسلام روى آورند ]گناهان [ ى چون جنگ با پيامبر و بازداشتن مردم از راه خدا ، ومنع كردن مؤمنان از ورود به مسجدالحرام ] از آنان بخشيده خواهد شد .هم چنين به محض اين كه ساحران زمان فرعون گفتند :  آمنَا از تمام گذشته‏هاى آنان درگذشت و اصحاب كهف را با وجود سابقه كفر و شقاوت به محض اين كه به حقيقت توحيد دست يافتند قبول كرد و به آنان كرامت و عزّت عطا فرمود . و اين‏گونه آيات و روايات محكم و متين است كه انسان را به خداوند عزيز اميدوار مى‏كند . آياتى كه در آن شكّى نيست و انسان از آن آيات كه وحى الهى است ، يقين حتمى داشته و اميدش بر پايه يقين استوار مى‏گردد . اين است كه امام صادق  عليه‏السلام مى‏فرمايد : والرجاء فرع اليقين . براستى كه اين جمله ، جمله استوارى است .
اين همه فضل و عنايت خدا را ، انسان به خود و موجودات مى‏بيند و رفتار خدا را با بندگان خود مى‏نگرد و اين همه آيات و رواياتى كه نشانگر عنايت حق به بندگان است نظر مى‏كند ؛ چگونه به يقين نرسد و چرا يقين پيدا نكند كه او هم اگر به پيشگاه رحمت و عنايت الهى پناه ببرد پناهش مى‏دهند و در درياى رحمت بى‏نهايت و فضل بى‏پايان غرقش مى‏كنند .

بر گرفته از کتاب عرفان اسلامی استاد حسین انصاریان