رابطه علم خداوند و سرنوشت انسان‏

مساله جبر و اختيار از موضوعاتى است كه همواره انسان را به تأمل واداشته است. بسيارى از مردم تصور مى‏كنند خداوند از پيش سعادت و شقاوت انسان‏ها را مقدر ساخته و كوشش آنان در اين مسير بى‏فايده است. اما اگر درست بينديشيم، پى‏مى‏بريم اين مساله نمى‏تواند با عدل الهى و بسيارى از آيات قرآن سازگارى داشته باشد. خداوند در قرآن مجيد مى‏فرمايد:

«و ان ليس للانسان الا ما سعى. و ان سعبه سوف يرى».

و اين‏كه براى انسان جز آنچه تلاش كرده هيچ نصيب و بهره‏اى نيست، و اين‏كه تلاش او به زودى ديده خواهد شد.

آنچه در دنيا و آخرت نصيب انسان مى‏شود، از عمل و كوشش خود انسان نشات مى‏گيرد.

آرى، خداوند مهربان عالم انتساب امور به قضا و قدر الهى را نمى‏پذيرد و آن را غلط و باطل اعلام مى‏كند. خداوند مى‏فرمايد پرونده از پيش تعيين شده‏اى در اين رابطه وجود ندارد.

هيچ گنجى بى‏زحمت نصيب كسى نمى‏شود. بنابراين، رضايت و بهشت پروردگار نيز در قيامت بى‏كوشش به كسى تخصيص نمى‏يابد يا از پيش به نام او نوشته نمى‏شود. در دعاهاى ماه مبارك رمضان هست كه ائمه ما به پروردگار مهربان عالم عرض مى‏كنند:

اگر نام ما در دفتر سعاتمندان نيست، در اين ماه رمضان نام ما را به دفتر سعادتمندان منتقل نما!

بدين ترتيب، مشخص مى‏شود پرونده از پيش تعيين شده‏اى براى انسان‏ها وجود ندارد تا لازم باشد براساس آن، يك گروه بدبخت و گروه ديگر خوشبخت شوند. در حقيقت، الزامى در كار نيست و انسان با حركات، اعمال و انديشه‏هاى خود خوشبختى يا بدبختى‏اش را رقم مى‏زند.