جلوه‌هایی از سیره و سبک زندگی پیامبر اکرم(ص)

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله، افتخار عالم بشریت و برترین الگوی انسان در مسیر عبودیت و بندگی خداوند است. سراسر حیات آن حضرت بر خدامحوری استوار بود؛ تا آنجا که خداوند متعال درباره ایشان فرمود:

«وَما یَنطِقُ عَنِ الهَویٰ * إِن هُوَ إِلّا وَحیٌ یوحیٰ»؛[1]
او از روی هوای نفس سخن نمی‌گوید و آنچه می‌گوید، چیزی جز وحی الهی نیست.

اخلاق والای پیامبر نیز چنان بود که خداوند درباره ایشان فرمود:

«وَإِنَّکَ لَعَلیٰ خُلُقٍ عَظیمٍ»؛[2]
به‌راستی که تو بر اخلاقی عظیم و والا هستی.

بر همین اساس، خداوند رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله را بهترین الگو برای انسان‌ها معرفی کرده و فرموده است:

«لَقَد کانَ لَکُم فی رَسولِ اللهِ أُسوَةٌ حَسَنَةٌ»؛[3]
به‌راستی برای شما در رسول خدا سرمشقی نیکوست.

همچنین از مؤمنان خواسته است که دعوت خدا و پیامبر را، که مایه حیات حقیقی انسان است، اجابت کنند:

«یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا استَجیبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسولِ إِذا دَعاکُم لِما یُحییکُم»[4]

ازاین‌رو، آشنایی با سیره و سبک زندگی پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله تنها مطالعه‌ای تاریخی نیست، بلکه می‌تواند الگویی عملی برای زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی مسلمانان باشد. آنچه در ادامه می‌آید، گلچینی از برخی ابعاد زندگی و سیره آن حضرت است.

نماز و عبادت

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله نماز را، جز در مواقع ضروری، در وقت مخصوص آن به‌جا می‌آورد. هنگام نماز از عطر استفاده می‌کرد و در نماز جماعت نیز حال مأمومان را رعایت می‌فرمود و نماز را بیش از اندازه طولانی نمی‌کرد.

عایشه نقل می‌کند که هنگامی که ما با پیامبر مشغول سخن گفتن بودیم و وقت نماز فرا می‌رسید، حال آن حضرت دگرگون می‌شد؛ گویی ما او را نمی‌شناسیم و او نیز ما را نمی‌شناسد.

امام صادق علیه‌السلام نیز فرمودند که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله افزون بر نمازهای واجب، به نمازهای مستحبی اهتمام فراوان داشت و مقدار نمازهای نافله آن حضرت بسیار بود. در ماه مبارک رمضان نیز بر نمازهای مستحبی خود می‌افزود و به عبادت و نماز در این ماه اهتمامی ویژه نشان می‌داد.[5]

این سیره نشان می‌دهد که در زندگی پیامبر، نماز تنها یک تکلیف روزانه نبود، بلکه محور ارتباط مستمر با خداوند و یکی از ارکان اصلی زندگی معنوی ایشان به شمار می‌رفت.

روزه و آداب افطار و سحر

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله در هر ماه سه روز را روزه می‌گرفت: پنج‌شنبه اول ماه، چهارشنبه میانه ماه و پنج‌شنبه آخر ماه. همچنین در ماه شعبان، جز چند روز، بیشتر ایام را روزه می‌داشت.

هنگام افطار، اگر خرما در دسترس بود، روزه خود را با آن می‌گشود. برای سحر نیز از غذاهایی مانند حلیم، خرما یا قاووت استفاده می‌کرد.[6]

در برخی روایات آمده است که آن حضرت برای افطار به خوراکی‌های شیرین نیز توجه داشت. همچنین از مجموعه روایات اهل‌بیت علیهم‌السلام استفاده می‌شود که خوردن سحری، هرچند اندک و در حد نوشیدن مقداری آب، از سنت‌های مورد تأکید است.

بنابراین، سحری خوردن را نباید صرفاً وسیله‌ای برای تحمل گرسنگی دانست، بلکه خود بخشی از آداب و سنت روزه‌داری در فرهنگ اسلامی است.

قرائت قرآن

امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام نقل می‌کنند که جز حالت جنابت، چیزی مانع قرائت قرآن از سوی رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله نمی‌شد.

ام‌سلمه نیز درباره شیوه تلاوت پیامبر می‌گوید که آن حضرت میان آیات قرآن فاصله می‌انداخت و آیات را شمرده و روشن تلاوت می‌کرد.

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله پیش از آغاز قرائت قرآن می‌فرمود:

«أعوذُ باللهِ مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم».

امام باقر علیه‌السلام نیز فرمودند که آهنگ و صوت پیامبر در قرائت قرآن از زیباترین و دلنشین‌ترین صداها بود.[7]

شایسته است مؤمنان نیز برای تلاوت روزانه قرآن برنامه‌ای منظم داشته باشند و در قرائت آن، افزون بر صحت الفاظ، به ترتیل، تأمل در آیات و رعایت وقف و ابتدا توجه کنند.

اهتمام به بهداشت و آراستگی

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله به نظافت، آراستگی و بهداشت فردی اهمیت فراوانی می‌داد.

آن حضرت موهای خود را شانه می‌زد و می‌فرمود:

«شانه زدن، روزی را زیاد می‌کند و موها را نیکو می‌سازد.»

موهای خود را خضاب می‌کرد و موهای زائد بدن را به‌طور مرتب از بین می‌برد. پس از وضو نیز خود را معطر می‌ساخت.

در روایتی از آن حضرت نقل شده است که فرمود:

«جبرئیل به من سفارش کرده است که یک روز در میان خود را معطر کنم و روز جمعه عطر زدن را ترک نکنم.»

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله گرفتن ناخن در روز جمعه را نیز از سنت‌های پسندیده قرار داده بود.[8]

آن حضرت شب‌ها مسواک خود را بالای سر می‌گذاشت.[9] بر اساس نقل‌های موجود، در زمان‌های مختلف، از جمله پیش از خواب، پس از بیداری برای نماز و دعا و پیش از رفتن به نماز صبح، مسواک می‌زد. در برخی روایات نیز مسواک زدن هنگام هر نماز نقل شده است.[10]

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود:

«اگر بر امتم دشوار نبود، مسواک زدن را بر آنان واجب می‌کردم.»

این تعبیر نشان‌دهنده اهمیت فوق‌العاده نظافت دهان و دندان در سیره نبوی است. از این سیره می‌توان دریافت که حضور در اجتماع، به‌ویژه مسجد و محافل دینی، باید همراه با نظافت، پاکیزگی و رعایت حقوق دیگران باشد.

رفتار پیامبر با خانواده

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود:

«بهترین شما کسانی هستند که نسبت به خانواده و همسران خود بهتر و مهربان‌تر باشند و من در میان شما نسبت به خانواده‌ام بهترین هستم.»

آن حضرت هر صبح پس از نماز به همسران خود سرکشی می‌کرد، با فرزندان با محبت رفتار می‌کرد و دست مهر بر سر آنان می‌کشید.

با اعضای خانواده خود غذا می‌خورد و در میان همسران خویش عدالت را رعایت می‌کرد؛ حتی در ایام بیماری نیز می‌کوشید حق نوبت آنان رعایت شود.

پیامبر کام نوزادان را با خرما برمی‌داشت و در ازدواج دختران خود نیز بر سادگی و آسان‌گیری تأکید داشت.[11]

ساده‌گیری در ازدواج

سیره رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله در ازدواج فرزندانش می‌تواند الگویی مهم برای خانواده‌های مسلمان باشد. آن حضرت با وجود جایگاه اجتماعی و معنوی بی‌نظیر خود، در مسئله ازدواج از تجمل‌گرایی و سخت‌گیری پرهیز داشت.

مهریه سنگین به‌تنهایی نمی‌تواند ضامن استحکام خانواده باشد؛ همان‌گونه که میزان مهریه نیز معیار حقیقی شخصیت، اصالت و شرافت زن نیست. آنچه زندگی مشترک را پایدار می‌سازد، ایمان، پاکدامنی، اخلاق، عقلانیت، محبت و مسئولیت‌پذیری دو طرف است.

آسان‌گیری در ازدواج و پرهیز از تحمیل هزینه‌های سنگین، از آموزه‌هایی است که در سیره پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله به‌روشنی مشاهده می‌شود.

آداب خواب

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله روپوشی داشت که آن را به زعفران آغشته کرده بود و هنگام خواب آن را نمناک می‌کرد و بر خود و خانواده‌اش می‌کشید.

پیش از خواب می‌فرمود:

«اللّهُمَّ بِاسمِکَ أَحیا وَبِاسمِکَ أَموتُ»؛
خدایا! به نام تو زنده‌ام و به نام تو می‌میرم.

هنگام بیدار شدن نیز می‌فرمود:

«الحَمدُ للهِ الَّذی أَحیانی بَعدَ ما أَماتَنی وَإِلَیهِ النُّشورُ»؛
سپاس خدای را که پس از آنکه مرا میراند، زنده کرد و بازگشت به سوی اوست.

امام صادق علیه‌السلام می‌فرمایند که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله هنگام خواب آیةالکرسی را تلاوت می‌کرد و سپس می‌فرمود:

«بِسمِ اللهِ آمَنتُ بِاللهِ وَکَفَرتُ بِالطّاغوتِ، اللّهُمَّ احفَظنی فی مَنامی وَفی یَقظَتی»[12]

این رفتارها نشان می‌دهد که حتی خواب و بیداری نیز در سبک زندگی نبوی با یاد خدا و توجه معنوی همراه بوده است.

نظم و مداومت در کارها

یکی از ویژگی‌های بارز پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله، نظم و استمرار در اعمال نیک بود. آن حضرت هنگامی که کار پسندیده یا عبادت مستحبی خاصی را آغاز می‌کرد، در انجام آن مداومت داشت.

نماز شب، نوافل روزانه، نمازهای مخصوص ماه مبارک رمضان، روزه سه روز در هر ماه و روزه ماه شعبان نمونه‌هایی از این استمرار و نظم در عبادت بود.

پیامبر در نماز جماعت نیز نسبت به نظم صفوف مسلمانان حساس بود. نعمان نقل می‌کند که آن حضرت صف‌های جماعت را چنان مرتب می‌کرد که مانند چوب‌های تیر، منظم و بدون کجی دیده می‌شد.

روزی هنگامی که برای نماز آماده شده بود، پیش از تکبیرةالاحرام مشاهده کرد مردی از صف جلوتر ایستاده است. فرمود:

«ای بندگان خدا! صفوف خود را منظم کنید؛ وگرنه میان دل‌هایتان اختلاف خواهد افتاد.»[13]

این سیره نشان می‌دهد که نظم در نگاه پیامبر فقط یک امر ظاهری نبود، بلکه می‌توانست بازتابی از هماهنگی، همدلی و انسجام درونی جامعه اسلامی باشد.

پوشش و لباس

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در بند نوع خاص و گران‌قیمتی از لباس نبود. گاهی لباس وصله‌دار می‌پوشید و می‌فرمود:

«من بنده‌ام و لباس بندگان را می‌پوشم.»

در انتخاب رنگ لباس، به رنگ سفید سفارش می‌کرد و رنگ سبز را نیز دوست داشت.

از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله از پوشیدن لباس سیاه، جز در مواردی مانند عمامه، کفش و عبا، پرهیز داشت. همچنین از پوشیدن لباس کاملاً سرخ نیز اجتناب می‌کرد.

آن حضرت هنگام پوشیدن لباس، از سمت راست آغاز می‌کرد و هنگام بیرون آوردن آن، ابتدا سمت چپ را خارج می‌ساخت.

هنگامی که لباس نو می‌پوشید، لباس پیشین خود را به نیازمندی می‌بخشید و درباره فضیلت این کار سخن می‌گفت.

امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام می‌فرمایند:

«لباس پیامبر از پنبه بود و لباس ما اهل‌بیت نیز از پنبه است.»

رسول خدا گاهی عرقچین را زیر عمامه و گاهی به‌تنهایی بر سر می‌گذاشت. آن حضرت عمامه‌ای به نام «سحاب» داشت که آن را به امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام بخشید.

امام رضا علیه‌السلام نقل می‌کنند که پیامبر در وصیت خود به ابوذر فرمود:

«ای ابوذر! من لباس خشن می‌پوشم، بر زمین می‌نشینم، پس از غذا انگشتان خود را پاک می‌کنم، بر مرکب ساده سوار می‌شوم و دیگری را نیز پشت سر خود سوار می‌کنم. این سنت من است و هر کس از سنت من روی گرداند، از من نیست.»[14]

سادگی در پوشش

از مجموع این روایات می‌توان دریافت که اصل مورد توجه در سیره پیامبر، پاکیزگی، سادگی، طبیعی بودن و پرهیز از تجمل‌گرایی افراطی در پوشش است.

انتخاب پوشاک مناسب و سالم، به‌ویژه لباس‌هایی که مستقیماً با پوست بدن تماس دارند، افزون بر مسئله زیبایی و ظاهر، با سلامت جسم نیز ارتباط دارد.

یاری‌رساندن به دیگران در سفر

یکی دیگر از جلوه‌های زیبای سیره پیامبر، همراه کردن دیگران با مرکب خود بود.

این رفتار صرفاً یک عمل فردی نبود، بلکه نشانه‌ای از روحیه همدلی و همکاری اجتماعی به شمار می‌رفت. کسی که وسیله‌ای در اختیار دارد، به‌ویژه در شرایط دشوار، می‌تواند از آن برای کمک به دیگران استفاده کند.

این سنت در موقعیت‌هایی مانند ساعات دیرهنگام شب، هوای نامساعد، بارندگی یا مناسبت‌هایی که رفت‌وآمد دشوارتر می‌شود، می‌تواند جلوه‌ای عملی از مواسات و همدلی اجتماعی باشد.

خوراک و آداب غذا خوردن

از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله گرسنگی و کم‌خوری را دوست داشت.

آن حضرت نشسته غذا می‌خورد و هنگام غذا خوردن به چیزی تکیه نمی‌داد. با دست خود غذا تناول می‌کرد.

هنگامی که می‌خواست آب بنوشد، ابتدا «بسم‌الله» می‌گفت و پس از نوشیدن، خداوند را سپاس می‌گفت.

اگر خرما بر سفره بود، غذا را با آن آغاز می‌کرد. از خوراک‌های ساده استفاده می‌کرد و خرما و آب سهم قابل توجهی از غذای آن حضرت را تشکیل می‌داد.

پیامبر کدو را دوست داشت و از گوشت حیوانات حلال‌گوشت استفاده می‌کرد. قسمت ماهیچه دست را بیشتر می‌پسندید.

امام صادق علیه‌السلام فرمودند که از بهترین خورش‌ها نزد پیامبر، سرکه و زیتون بود. آن حضرت عسل و خرما را نیز بسیار دوست داشت و از میان میوه‌ها به انار علاقه داشت.

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله از خوردن غذای بسیار داغ پرهیز می‌کرد و درباره آن می‌فرمود:

«برکت ندارد.»

در میهمانی‌ها فقط از غذایی که مقابل خودش بود تناول می‌کرد و دست به سوی غذای مقابل دیگران دراز نمی‌کرد.

آن حضرت غذایی را نکوهش نمی‌کرد؛ اگر غذایی را دوست نداشت، از خوردن آن صرف‌نظر می‌کرد.

همچنین تا گرسنه نمی‌شد، غذا نمی‌خورد و پیش از آنکه کاملاً سیر شود، از غذا دست می‌کشید.[15]

اعتدال در غذا خوردن

یکی از نکات مهم در سیره غذایی پیامبر، اعتدال و پرهیز از پرخوری است.

نشسته غذا خوردن، رعایت آرامش، آغاز غذا با نام خدا، شکرگزاری پس از آن، پرهیز از نکوهش غذا و دست کشیدن از غذا پیش از سیری کامل، مجموعه‌ای از آدابی است که افزون بر جنبه معنوی، به فرهنگ صحیح غذا خوردن نیز کمک می‌کند.

شایسته است مسلمانان حتی در برگزاری مراسم و میهمانی‌ها نیز تا حد امکان این آداب را حفظ کنند و سبک زندگی اسلامی را قربانی تشریفات و الگوهای نادرست نکنند.

معاشرت و اخلاق اجتماعی

خلق و خوی رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله زبانزد همگان بود. خداوند درباره ایشان فرمود:

«وَإِنَّکَ لَعَلیٰ خُلُقٍ عَظیمٍ»؛
تو دارای اخلاقی بزرگ و والا هستی.

پیامبر می‌فرمود:

«پروردگارم مرا ادب کرده است و علی را من ادب کرده‌ام. خداوند مرا به سخاوت فرمان داده و از بدی کردن و کینه‌توزی نهی کرده است و نزد خدا چیزی ناپسندتر از بخل و بداخلاقی نیست.»

رسول خدا همواره خوشبو و آراسته بود و بسیاری از مردم آن حضرت را با بوی خوش ایشان می‌شناختند.[16]

تواضع در زندگی روزمره

پیامبر لباس خود را وصله می‌زد، کفش خویش را تعمیر می‌کرد، گوسفندان را می‌دوشید، با خدمت‌کاران و محرومان غذا می‌خورد، بر زمین می‌نشست و بر مرکب ساده سوار می‌شد.

برای خانواده خود خرید می‌کرد و آنچه خریده بود شخصاً به خانه می‌آورد.

رفتار آن حضرت با فقیر و ثروتمند تفاوتی نداشت. هنگام نشستن در میان اصحاب نیز نگاه و توجه خود را به‌صورت عادلانه میان آنان تقسیم می‌کرد.

به دیگران سلام می‌کرد و دعوت مؤمنان را، هرچند بسیار ساده بود، می‌پذیرفت.

وفای به عهد

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله در عمل به وعده‌های خود بسیار جدی بود.

روزی با شخصی در محلی قرار ملاقات گذاشت. آن شخص دیر کرد و آفتاب گرم، پیامبر را آزار می‌داد. اصحاب از آن حضرت خواستند به سایه برود، اما ایشان نپذیرفت و فرمود:

«قرار ملاقات ما همین‌جاست.»

وفای به وعده در نگاه آن حضرت، حقی بود که حتی تأخیر طرف مقابل نیز نباید موجب بی‌اعتنایی به آن شود.

خوش‌رویی و تبسم

پیامبر خوش‌معاشرت و خوش‌رو بود و تبسم بر چهره مبارکش دیده می‌شد. اگر مزاح می‌کرد، هدفش شاد کردن دل مؤمن بود.

متواضع بود، اما هرگز خود را خوار و ذلیل نمی‌کرد.

سخاوتمند بود، اما اسراف نمی‌کرد.

مهربان بود و طمع در وجود او راه نداشت.

پیش از خروج از خانه، خود را مرتب می‌کرد و موهای خود را شانه می‌زد.

امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمودند:

«هرگز نشد پیامبر با کسی در کاری همکاری کند و زودتر از او دست از کار بکشد.»

رعایت ادب در ارتباط با دیگران

پیامبر هنگامی که وارد منزلی می‌شد، بیش از سه بار سلام نمی‌کرد و اگر با کسی کاری داشت، او را بیش از سه مرتبه صدا نمی‌زد.

هنگام سخن گفتن، چهره‌ای گشاده داشت و سفیدی دندان‌هایش دیده می‌شد.

اگر کودکی را برای دعا، تبرک یا نام‌گذاری نزد آن حضرت می‌آوردند، کودک را بر دامان خود می‌گذاشت. حتی اگر طفل لباس آن حضرت را آلوده می‌کرد، پیامبر واکنش تندی نشان نمی‌داد.

اگر اطرافیان برای جلوگیری از این کار کودک را می‌ترساندند یا صدای خود را بلند می‌کردند، پیامبر می‌فرمود:

«با صدای خود کودک را آزار ندهید و او را راحت بگذارید.»

جویای حال دوستان

اگر رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله یکی از اصحاب خود را سه روز نمی‌دید، از حال او جویا می‌شد.

اگر بیمار بود، به عیادتش می‌رفت؛ اگر در سفر بود، برای او دعا می‌کرد و اگر در منزل حضور داشت، به دیدارش می‌رفت.

این رفتار، الگویی روشن برای حفظ ارتباط، توجه به حال دوستان و تقویت پیوندهای اجتماعی است.

دعا برای حسن خلق

با وجود آنکه قرآن کریم اخلاق پیامبر را «خلق عظیم» معرفی کرده است، آن حضرت همچنان از خداوند درخواست می‌کرد:

«اللّهُمَّ حَسِّن خُلُقی»؛
خدایا! اخلاق مرا نیکو گردان.

همچنین می‌فرمود:

«شبیه‌ترین افراد به من کسانی هستند که اخلاقشان از همه نیکوتر باشد.»

و به اصحاب خود سفارش می‌کرد:

«بدی‌های یکدیگر را نزد من بازگو نکنید تا بتوانم با دلی آرام و بی‌کینه با شما روبه‌رو شوم.»

ویژگی‌های اخلاقی پیامبر در مکارم الاخلاق

شیخ رضی‌الدین طبرسی در کتاب مکارم الاخلاق در وصف پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله آورده است که آن حضرت بسیار اهل سکوت و تفکر بود.

هنگامی که سخن می‌گفت، به اندازه ضرورت سخن می‌گفت و سخنش روشن و سنجیده بود.

تبسم با چهره او همراه بود، اخلاقی کریمانه و رفتاری صمیمی داشت، درشت‌گو نبود، با صدای آزاردهنده و بلند سخن نمی‌گفت و از عیب‌جویی و بدگویی نسبت به دیگران پرهیز داشت.

انس بن مالک می‌گوید:

«هنگامی که پیامبر وارد مجلسی می‌شد، مردم برای او از جا بلند نمی‌شدند؛ زیرا می‌دانستند آن حضرت از این رفتار خشنود نیست.»[17]

امانت‌داری و گذشت

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله امانت را، هرچند چیزی بسیار کوچک مانند نخ یا سوزن بود، به صاحبش بازمی‌گرداند و در وعده‌های خود تخلف نمی‌کرد.

آن حضرت می‌فرمود:

«خداوند مرا به اموری فرمان داده است؛ از جمله اینکه به کسی که مرا محروم کرده، عطا کنم؛ با کسی که از من بریده است، ارتباط برقرار سازم و از کسی که به من ستم کرده، درگذرم.»

این اصول، تصویری روشن از اخلاق اجتماعی نبوی ارائه می‌دهد؛ اخلاقی که در آن نیکی کردن، تنها پاسخ به نیکی دیگران نیست، بلکه انسان مؤمن حتی در برابر محرومیت، قطع رابطه و ظلم نیز می‌تواند بر مدار فضیلت رفتار کند.

همراهی با محرومان

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله همواره دعا می‌کرد:

«بار خدایا! مرا در حال سادگی و همراهی با نیازمندان زنده بدار، در همان حال بمیران و با مستمندان محشورم فرما.»

این دعا جلوه‌ای از روحیه تواضع و همدلی آن حضرت با طبقات محروم جامعه است.

فرهنگ سلام

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله بر گسترش سلام اسلامی تأکید فراوان داشت و «السلام علیکم» را به‌عنوان تحیت اسلامی مورد توجه قرار می‌داد.

آن حضرت خود در سلام کردن پیش‌قدم می‌شد و حتی به زنان و کودکان نیز سلام می‌کرد.

رفتار او چنان دلنشین و بزرگوارانه بود که کسانی که با وی معاشرت می‌کردند، تصریح کرده‌اند که کسی را همانند او در حسن خلق نیافته‌اند.[18]

در فرهنگ اسلامی، سلام تنها یک لفظ تشریفاتی نیست؛ بلکه وسیله‌ای برای اظهار صلح، محبت، احترام و امنیت در روابط اجتماعی است.

توجه به حاجت مردم حتی هنگام عبادت

از جلوه‌های مهم شخصیت رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله، جمع میان عبادت خدا و رسیدگی به بندگان خدا بود.

هرگاه در نماز احساس می‌کرد شخصی منتظر اوست و حاجتی دارد، نماز خود را کوتاه‌تر می‌کرد و پس از پایان نماز بلافاصله رو به آن شخص کرده، می‌فرمود:

«آیا حاجتی داری؟»

پس از رسیدگی به حاجت او، دوباره به عبادت خود ادامه می‌داد.[19]

این سیره نشان می‌دهد که در منطق اسلام، عبادت حقیقی نباید انسان را نسبت به نیاز مردم بی‌تفاوت سازد.

سلام؛ آغاز ارتباط اسلامی

در آموزه‌های اسلامی بر آغاز سخن با سلام تأکید فراوان شده است. در برخی روایات آمده است که کسی که پیش از سلام کردن سخن را آغاز می‌کند، شایسته است ابتدا به رعایت این ادب اسلامی توجه داده شود.[20]

سلام کردن سنتی ساده اما بسیار اثرگذار در روابط انسانی است. با وجود این، گاه در روابط اجتماعی، سلام جای خود را به تعارفات طولانی، مبالغه‌آمیز و کم‌محتوا می‌دهد.

احیای فرهنگ سلام، به‌ویژه پیش‌قدم شدن در آن، می‌تواند یکی از ساده‌ترین راه‌ها برای تقویت صمیمیت، احترام و اخلاق اجتماعی باشد.

جمع‌بندی

سیره پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله مجموعه‌ای به‌هم‌پیوسته از عبادت، اخلاق، نظافت، نظم، تواضع، ساده‌زیستی، محبت خانوادگی، اعتدال، خوش‌رفتاری و مسئولیت اجتماعی است.

در زندگی آن حضرت، عبادت از زندگی اجتماعی جدا نبود؛ همان پیامبری که شب‌ها به عبادت می‌ایستاد، در خانه به خانواده کمک می‌کرد، کفش خود را تعمیر می‌کرد، به عیادت بیمار می‌رفت، جویای حال غایبان می‌شد، به کودکان سلام می‌کرد، با فقیر و ثروتمند یکسان رفتار می‌کرد و حتی در هنگام عبادت، حاجت مردم را از یاد نمی‌برد.

اقتدا به رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله نیز تنها با اظهار محبت به ایشان تحقق نمی‌یابد، بلکه پیروی حقیقی زمانی شکل می‌گیرد که شیوه رفتار، عبادت، معاشرت و اخلاق آن حضرت تا حد امکان در متن زندگی فردی و اجتماعی مسلمانان حضور پیدا کند.

نویسنده: محمد شیخ رضایی

---

پی‌نوشت‌ها :