صبر

شكيبايى و صبر در آنچه كه قرآن و روايات نسبت به آن دستور صبر داده‏اند، مسأله‏اى الهى و اخلاقى و انسانى است، و امرى است محبوب حق، و سزاوار اجر بزرگ و ثواب عظيم. صبر، عامل حفظ دين و نگاهبان انسان از بى‏ميل شدن به حق و حقيقت، و عامل تقويت روح و روان، و حافظ انسان از افتادن در دام شياطين جنى و انسى است.

انسان اگر در پيشامدها و حوادث تلخ و شيرين كه غارتگر دين و ايمان است، و به هنگام طاعت و عبادت، و به وقت گناه و معصيت صبر كند، به اين معنا كه حوادث را هماهنگ با قواعد الهى تحمل كند، و براى نجات خود به دشمنان حق پناه نبرد، و به وقت طاعت و عبادت خود را در گردونه‏ى بندگى قرار دهد و مقاومت كند، و زمان آماده شدن زمينه‏ى معصيت و گناه، تلخى گذشت از لذتها را به دوش جان بردارد، به فرموده‏ى قرآن مجيد مستحق صلوات و رحمت خداوند مى‏شود.

«وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْ‏ءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَ الْأَنْفُسِ‏ وَ الثَّمَراتِ وَ بَشِّرِ الصَّابِرِينَ* الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ* أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ» .

ما شما را به چيزى از خوف از دشمن به وقت جنگ، و گرسنگى و كم شدن از اموال و جانها و ميوه‏ها امتحان مى‏كنيم و به اين امور مبتلا مى‏سازيم. پيامبر من! صابران بر اين پنج امتحان را بشارت بده، آنان كه چون مصيبتى به آنها وارد شد با دل و زبان گفتند: ما از خداييم و به او باز مى‏گرديم، از جانب خداوند بر اينان درود و رحمت است و اينان هدايت شدگانند.

«... وَ الْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ* سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ» .

فرشتگان از هر درى در قيامت به آنان وارد مى‏شوند و مى‏گويند: سلام بر شما به خاطر اينكه در عبادت و طاعت، و براى پاك ماندن از معصيت، و در حوادث و آفات صبر كرديد، پس بهشت براى شما نيكو منزلگاهى است.

«ما عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَ ما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ وَ لَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُونَ» .

آنچه از مال و منال و مقام دنيا نزد شماست پايان مى‏پذيرد و آنچه از ثواب و اجر براى شما نزد خداست باقى ماندنى و ابدى است، هر آينه به آنان كه صبر كردند جزا مى‏دهيم بهتر از آنچه در دنيا عمل كردند.

«أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَرُوا...» .

ايشان را به خاطر آنچه بر آن صبر ورزيدند دوبار پاداش داده مى‏شود.

رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم فرمودند:

مَنْ يَتَصَبَّرْ يُصَبِّرْهُ اللَّهُ وَمَنْ يَسْتَعْفِفْ يُعِفَّهُ اللَّهُ وَمَنْ يَسْتَغْنِ يُغْنِهِ اللَّهُ وَما اعْطِىَ عَبْدٌ عَطاءً هُوَ خَيْرٌ وَاوْسَعُ مِنَ الصَّبْرِ «1».

كسى كه خود را در گردونه‏ى شكيبايى قرار دهد، خداوند او را به شكيبايى وا مى‏دارد، و هركس خود را به عرصه‏گاه عفت و پارسايى بكشد، خداوند او را به پارسايى بيندازد، و هركس از خدا بى‏نيازى بخواهد، خداوند او را بى‏نياز كند، و به عبد بهتر و گسترده‏تر از صبر چيزى عطا نشده.

اميرالمؤمنين عليه السلام فرمودند:

الْحَقُّ ثَقِيلٌ، وَقَدْ يُخَفِّفُهُ اللَّهُ عَلى‏ اقْوامٍ طَلَبُوا الْعاقِبَةَ فَصَبَرُوا نُفُوسَهُمْ، وَوَثِقُوا بِصِدْقِ مَوْعُودِ اللَّهِ لِمَنْ صَبَرُوا، احْتَسِبْ فَكُنْ مِنْهُمْ وَاسْتَعِنْ بِاللَّهِ‏ .

حق سنگين است، خداوند بر اقوامى كه به دنبال عاقبت به خيرى هستند و خود را به صبر و شكيبايى وا مى‏دارند سبك مى‏نمايد، آرى حق را براى آنان كه اعتماد به درستى وعده‏ى خدا براى صبر كنندگان دارند خفيف و آسان مى‏گرداند. براى خداوند كار نيك انجام بده، و واقعيات را به حساب بياور، در نتيجه از صابران باش و از خدا كمك بخواه.

و نيز آن حضرت فرمودند:

اصْبِرْ عَلى‏ مَرارَةِ الْحَقِّ، وَايّاكَ انْ تَنْخَدِعَ بِحَلاوَةِ الْباطِلِ‏ .

بر تلخى حق صبر كن، و بر حذر باش از اينكه تن به فريب شيرينى باطل دهى.

مردى از اهل كوهستان از حضرت صادق عليه السلام نسبت به مسأله‏اى نظرخواهى كرد، حضرت بر خلاف آنچه كه آن مرد دوست داشت نظر داد، امام در چهره‏ى او كراهت و بى‏ميلى ديد، به او فرمودند: اى مرد! بر حق شكيبا باش، همانا احدى براى حق صبر ننموده مگر اينكه خداوند به چيزى او را عوض داده كه براى او بهتر بوده.

از حضرت باقر عليه السلام روايت شده:

الْجَنَّةُ مَحْفُوفَةٌ بِالْمَكارِهِ وَالصَّبْرِ، فَمَنْ صَبَرَ عَلَى الْمَكارِهِ فِى الدُّنْيا دَخَلَ الْجَنَّةَ، وَجَهَنَّمُ مَحْفوفَةٌ بِاللَّذّاتِ وَالشَّهَواتِ، فَمَنْ اعْطى‏ نَفْسَهُ لَذَّتها وَشَهْوَتَها دَخَلَ النّارَ .

بهشت محاصره به ناگواريها و صبر است، كسى كه در دنيا بر ناگواريها شكيبايى ورزد وارد بهشت مى‏شود، و جهنم محاصره به خوشيها و تمايلات حيوانى است، هركس دنبال لذات و شهوات باشد وارد آتش مى‏شود.

و نيز آن حضرت فرمودند:

الصَّبْرُ صَبْرانِ: صَبْرٌ عَلَى الْبَلاءِ حَسَنٌ جَميلٌ، وَأَفْضَلُ الصَّبْرَيْنِ الْوَرَعُ عَنِ الْمَحارِمِ‏ .

صبر دو صبر است: صبر بر بلا و حادثه كه نيكو و زيباست، و بهترين دو صبر، خوددارى از محرمات است.

راستى صبر در همه‏ى امور براى اينكه دين و ايمان و عمل و اخلاق انسان سالم بماند، و عاقبت خوشى نصيب انسان شود، چه زينت نيكويى و حال پرقيمتى براى آدمى است.

تائب از گناه واجب است با تمرين و رياضت، آراسته به صبر شود، و بر پاك ماندن از گناه اصرار ورزد تا براى هميشه از شر هواى نفس و وساوس شيطانى و معصيت و آلودگى آسوده شود، كه بدون صبر ساختمان توبه برجا نمى‏ماند، و رحمت حق بر انسان تداوم نمى‏يابد.